Geschiedenis

A. Algemeen

 

1. Verklaring voor de benaming Kalken.

Volgens Maurits Gysseling vindt de benaming Kalken zijn oorsprong in het woord Kalekinion, wat zoveel betekent als nederzetting in de bocht van een rivier. Die rivier is in dit geval de Schelde.

Wapenschild

Het wapenschild van Kalken, zoals het op het oud-gemeentehuis in de Nerenweg werd aangebracht. Dit wapenschild werd ook gebruikt op de in opdracht van het gemeentebestuur van Laarne aangemaakte toeristische vlaggen.

Souvenir

De schrijfwijze Calcken raakte omstreeks WO II in onbruik.

De nieuwe schrijfwijze Kalken werd op gemeentelijk vlak voor het eerst gebruikt eind 1938.

De Croy

 

2. Situering van de vroegere zelfstandige gemeente Kalken, huidig kerndorp binnen de gemeente Laarne, na de gemeentefusie van 1 januari 1977.

De vroegere gemeente Kalken werd bij wet van 30 december 1976 samengevoegd met de vroegere gemeente Laarne tot een nieuwe gemeente met de naam Laarne.
In de Vroege Middeleeuwen strekte zich ten oosten van Gent het zeer uitgestrekte nemus intra Scaldam et Dormam (het bos tussen de Schelde en de Durme) uit. De mogelijkheid bestaat dat reeds in de Romeinse periode kleine oppervlakten in dat bos voor landbouwactiviteit waren ontgonnen. Sporen van nederzettingen zijn echter zeldzaam. Enkel te Kalken, op een zandige opduiking aan de rand van het Scheldealluvium heeft archeologisch onderzoek aanwijzingen in die zin opgeleverd. Overigens zou het toponiem Kalken zelfs uit de pre-Romeinse tijden kunnen dateren. Het ontbreken van zowel archeologische als geschreven bronnen over Laarne en Kalken kan er op wijzen dat die ontgonnen zones en eventuele nederzettingen in de vroege Middeleeuwen terug door het natuurlijke bos werden ingenomen. Zoals ook elders werd vastgesteld, lijkt dus ook hier slechts sprake te zijn van enige continuïteit in de occupatie tussen de Romeinse periode en de Middeleeuwen op macro-geografische schaal.
De oudste vermelding van Laarne dateert uit de eerste helft van de elfde eeuw, die van Kalken dateert uit de twaalfde eeuw.
Beide gemeenten waren tot diep in de negentiende eeuw vooral een landbouwgebied met als belangrijke nevenactiviteit de thuisweverij. Vanaf het einde van de negentiende eeuw zijn de eerste sporen van plattelandsindustrialisatie merkbaar, met als voorbeelden de Tissage Hanus s.a.(in Laarne) en de Tissage Mécanique de Calcken s.a. (in Kalken).
Vooral vanaf de jaren 1970 was er een grote toename van de bevolking door de inplanting van nieuwe woonwijken rond de beide dorpskernen. Het voorbije decennium werd gekenmerkt door een herlokalisering van de beperkte industrie.

 

3. Definitie van de term kermis

Prof. Dr. G.H. Jansen beschreef de kenmerken van kermis. Kermis is een historisch gegroeid, traditioneel volksfeest (…). Elke afzonderlijke kermis is geworteld in de plaatselijke geschiedenis en de plaatselijke identiteit en heeft daardoor een typisch eigen karakter. Elke kermis wordt voorts gekenmerkt door vaste tijdstippen van begin en einde en dus door een in de tijd beperkte duur. Het aanbod van kermisattracties verwijst naar verleden, heden en toekomst en richt zich op alle generaties gezamenlijk. Kermis is idealiter een totaal feest, een feest van allen met allen. Kinderen, jonge en oude volwassenen vinden op een kermis voor ‘elck wat wils’: vermaakzaken, kinderzaken, verkoopzaken, oefeningspelen, behendigheidspelen en variété. Dit aanbod wordt in de regel gecompleteerd door plaatselijk georganiseerde, veelal traditionele feestelijkheden zoals optochten, volksspelen, jaarmarkten en danspartijen (1).
De uitbouw van wijkgebonden activiteiten is te danken aan de mensen die ons dag aan dag een voor een verlaten. We komen in een andere wereld terecht, een wereld waarin we zonder hen een blijvende betekenis aan wijkkermissen en andere ontspanningsvormen moeten geven.

Een openbaar feest kan dus alle elementen van een kermis bevatten, maar is niet gebonden aan vaste tijdstippen en een vaste duur.

(1) Jansen G.H., Kermis, al eeuwenlang een volksfeest voor jong en oud, op voormalige site http://bovak.nederland.net/volksfst.htm, februari 1995, geraadpleegd op 05 april 2002.

3.1. Ontstaan van wijkkermissen

Brouwerijen, herbergen en muziekmaatschappijen waren ideale voedingsbodems voor het ontstaan van (wijk-)kermissen. Of het ontstaan van die wijkkermissen teruggaat tot vóór de enorme landbouw- en economische crisis van het midden van de negentiende eeuw, is nog onduidelijk. Indien zulks ooit bevestigd zou worden, dan speelden daarbij de al dan niet en af en toe toegestane toneel- of muziekopvoeringen rond een of meerdere herbergen in de afgelegen wijken ongetwijfeld een rol. De handhaving van de orde bij die activiteiten bleek echter meer dan eens een groot probleem.

Bekijk deze nog uit te breiden fotoreportage over het thema kermis in het algemeen.

 

4. De gemeente- of parochiekermissen

Kalkenkermis wordt gevierd tijdens het derde weekend van september. De derde zondag van die maand is tijdsbepalend.
Een tweede gemeentelijke of parochiale kermis volgt enkele weken later, namelijk Sint-Denijskermis. Die kermis valt op 9 oktober of de eerste daaropvolgende zondag. Sint-Denijs of Sint-Dionisius is de patroonheilige van de parochiekerk van Kalken.

4.1. Kermissen in Kalken tijdens de jaren 1950: kermisattracties.

In het gemeentearchief Kalken bevindt zich een doos met gegevens rond vertoningen en vermakelijkheden met vooral voor de periode 1950-1953 interessante details over de gemeentekermis en de wijkkermissen (2).

De foorreizigers en hun kermisattracties.

De gelegenheidsbals ter gelegenheid van de kermissen 1950-1952

Sfeerbeelden Jaarmarkt 2008 en Kalkenkermis 2008

(2) Gemeentehuis Laarne, Archief Kalken, doos nr. 484.263. Vertoningen en vermakelijkheden, 1950-1965.

4.2. Fotografische illustraties van het kermisleven rond Kalkenkermis.

Kermisuitstap1kermis

Op weg naar Kalkenkermisjaarmarkt

Kermis1938

Kalkenkermis 27-09-1936, inhaling van pastoor Verschraegen

jaarmarkt2007

Kalkenjaarmarkt 2007 15 uur

StDenijs2007

Sint-Denijskermis 2007

Zowat elke vereniging of elke wijk viert de twee kermissen mee.
In herberg De Schorpioen doen ze dat al enkele jaren met een trotterfestijn (trotters zijn vakensdarmen die met een bepaalde hoeveelheid varkensmaag gesnipperd gebakken worden) op kermismaandagavond.

Trotters1
Trotters2
Trotters3
Trotters4

 

5. Kermiselement: muziek

Muziek is heel belangrijk in het ontspanningsleven.
Enkele teksten over het ontstaan van de plaatselijke muziekmaatschappijen sinds het Ancien Regime en een terugblik op de muziekbeleving bij wijkkermissen en openbare feesten kan u hier lezen en desgewenst downloaden.

Muziekmij

Muziekmaatschappij 'De Ware Vlamingen' op bezoek in Antwerpen.

 

6. Kermiselement: het wielrennen

Tijdens het werkjaar 2007 van de Stichting Sint-Pietersfeest Kalken stond het wielrennen ter gelegenheid van kermissen te Kalken centraal.
Een uitgebreide studie werd gepubliceerd als nr. 16 van Vruchten van het Platteland, een uitgave van het gemeentebestuur Laarne. Die studie kan u hier lezen en desgewenst downloaden.

 

7. Kermiselement: danstenten

Meerdere families baatten danstenten uit die ter gelegenheid van de misschien wel wat belangrijkere wijkkermissen opgesteld werden.
Een korte studie over de danstent van de familie Heirman kan u hier lezen en desgewenst downloaden.

 

8. Kermiselement: de Kalkense Reuzen Stien en Lies

Alhoewel we als vereniging eigenlijk geen verantwoordelijkheid dragen over de Kalkense Reuzen Stien en Lies, willen we hierna toch een beetje geschiedenis brengen over die twee figuren.
We denken, met alle bescheidenheid, dat we door de herdenking van veertig jaar Kalkense Reuzen Stien en Lies, ter gelegenheid van Molekenskermis op zaterdag 15 april 2000, te mogen stellen dat we een bijdrage geleverd hebben tot een heropleving van de aandacht rond die twee uit volksfiguren van de wijk De Kruisen ontsproten reuzen. Tijdens de korte herdenkingsplechtigheid op de hoek van de Kruisenstraat en de Dendermondsesteenweg, op de plaats waar de herberg van Stien Verschraegen en Lies Middernacht ooit stond, werden de aanwezigen een Stien en Lies overhandigd, een nieuw Kalkens biertje… Dirk Kuppens, André Van De Sompel, Filip De Geest en Achiel Hanselaer droegen de reuzen tijdens de daarop volgende rondgang.

Stien en Lies

De Kalkense Reuzen Stien en Lies anno 2006.

In 2010 werd het vijftigjarig bestaan van de Kalkense reuzen Stien en Lies gevierd. Bij die gelegenheid hoorde natuurlijk een overzichtswerk dat u hierbij kan downloaden

9. Kermiselement: de herbergen

Er zijn gegevens voorhanden waaruit blijkt dat tijdens WO I in Kalken meer dan tweehonderd herbergen opengehouden werden.

Tijdens de golden sixties van de 20ste eeuw nam bijna dag bij dag de welvaart hand over hand toe. Er werden nieuwe verwachtingen gecreëerd. Daartegenover stond dat het sociale leven stelselmatig begon af te brokkelen. Was dat enkel door de opkomst van de televisie?
Persfotograaf Cyriel Seghers liet ons een grote verzameling fotomateriaal na dat het leven in en rond herbergen schetst.
De herbergen hadden in de jaren 1960 blijkbaar een nogal sjofel interieur. Ze waren trouwens meestal ondergebracht in oudere gebouwen. De caféruimtes lijken eerder klein, rond de eventueel aanwezige biljarttafel was de ruimte eerder krap.

In 2016 is het aantal herbergen in Kalken angstwekkend geslonken tot 10: De Halve Maan, De Beize, Parochiehuis, De Groene Meersen, De Vriendenkring, De Schorpioen, In den Bouw, De Sportvriend, Den Après Sport en De Meander.
In herberg De Schorpioen kan je voor een pintje terecht aan € 0,90!
Naar aanleiding van voetbalwedstrijden kan je nog een pintje pakken in de voetbalkantine van voetbalclub FC Hoger Op Kalken.
Er is één restaurant (Dorp 49) en er zijn twee frituren (Unkerzak en 't Frietamientje).

a. Kaarten, biljarten, schietingen
Bij het kaarten en het biljarten werd een klassement opgemaakt terwijl de schietingen met de boog een jaarlijks hoogtepunt kenden in de traditionele k(r)oningswedstrijden. Bij de viering van de koningen, prinsen en rodelantaarndragers hoorde een feestmaaltijd of teerfeest. Symbolen van de winnaars waren: bekers voor de mannen, bloemen voor de vrouwen, prijzen in natura, het dragen van eremetaal, de koningsvogel en…
Persfotograaf Cyriel Seghers werd gevraagd om de koningen, prinsen en rodelantaarndragers in de wijkherbergen op de gevoelige plaat vast te leggen: op Eesvelde (bij Leon De Lathouwer, in café Sportief bij Maurice De Wannemaeker en rond het Koningshof bij Lijntje Baert), in de Boombos (bij Philomena Duquet), in de Koffiestraat (rond de Koninklijke Harmonie en bij Cyriel Schoentje Audenaerde), in de Vaartstraat (bij Maurice De Smet), op Hussevelde (bij Ph. Fiers – Baert), in de Vromondstraat-Gaverstraat (rond De Poorkuip bij Hector Willems en bij Maurice Buyle), op ’s Gravenbriel (bij Raphaël Baert) en op de Heirweg (bij Jan Schepens).
We beschikken over representatief illustratiemateriaal voor de gebieden rond Kalkendorp. Voor wat betreft Kalkendorp zelf, werd slechts beperkt fotomateriaal aangetroffen. Alhoewel er meerdere herbergen waren waar kaartmaatschappijen gevestigd waren, werd enkel een foto gerecupereerd uit de herberg bij Jozef De Kegel.
Niettegenstaande Cyriel Seghers ook correspondent was voor De Vooruit en plaatselijk socialistisch voorman Theofiel Van Caenegem zowat overal vertegenwoordigd was, werd over het cafévermaak in het Volkshuis bij de familie Van Caenegem in de Vaartstraat geen fotomateriaal aangetroffen.
Afgaande op de identificatie van de personen die betrokken waren bij het kaart- en biljartspel in de herbergen, kunnen we stellen dat de leden voor de meeste van die verenigingen hoofdzakelijk inwoners waren van de eigen of de aanpalende wijk. Soms sloten familieleden oud-buren, volkse cafégangers of belanghebbende zelfstandigen zich bij een bepaalde groep aan. Die verenigingen waren eerder klein te noemen. Meestal hadden die clubs jarenlang dezelfde leden die, indien ze wat geluk hadden, in een of ander jaar ook eens op het hoogste schavotje konden plaatsnemen.
Die vaststellingen gaan ook op voor de schuttersverenigingen, al is het rekruteringsveld van zo’n vereniging groter te noemen. Niet elke herberg had trouwens voldoende ruimte om schietingen te laten doorgaan.
Op de groepsfoto’s poseren nogal wat vrouwen. Zij mochten ter gelegenheid van het teerfeest met manlief op stap. Op de wijk ’s Gravenbriel bleek de spaardersclub gemengd: de vrouwen maakten een groot deel (zo niet het grootste deel) uit van de aanwezigen op de (jaarlijkse kermis-)vergadering.

b. Andere herberggebonden activiteiten
Naast kaart-, biljart-, boogschutter- en spaarclubs, hadden enkele herbergiers andere bronnen van inkomsten: als lokaal van een plaatselijke renner, duivenlokaal, wedstrijdplaats voor bokswedstrijden, supporterslokaal voor de plaatselijke voetbalploeg, lokaal van een kickerclub of gelegenheid tot pronostieken (voetbal en/of wielrennen).
Voetbal, boks en de wielrennerij zouden later vanuit het café een eigen leven gaan leiden. Plaatselijke notabelen vonden het gaandeweg nuttig om bij de werking van de sportverenigingen betrokken te zijn.

c. Niet wijkgebonden activiteiten
De thuisbasis voor de gemeentelijke muziekmaatschappij was sinds meer dan tachtig jaar de herberg met feestzaal, de Koninklijke Harmonie in de Koffiestraat. Ook de oorspronkelijke met die muziekmaatschappij verbonden toneelgroep voerde er toneelstukken op. De opvolger van die toneelgroep, de huidige toneelvereniging Cauci doet dat trouwens nog.
Diezelfde feestzaal was ook het decor voor activiteiten van vaderlandslievende verenigingen. De plaatselijk notabelen lieten hun aanwezigheid evenmin als de leden van de andere verenigingen onopgemerkt voorbijgaan.

De activiteiten die hiervoor in drie groepen werden onderverdeeld, konden een groot deel van de bevolking aanspreken.

 

10. Kermiselement - vieringen van 100-jarigen

Bijdragen kunnen hierbij gelezen en gedownload worden, nl.

Algemeen overzicht van de honderdjarigen in de 20ste en de 21ste eeuw,
Bijdrage over de viering van Angelina De Cock (°1814)
Bijdrage over de viering van Marie Elodie Everaert (°1865)
Bijdrage over de viering van Clemencia Van De Velde (°1907)
Krantenartikel honderdjarige Lia Vandermeirsch (°1883)
Bijdrage over de viering van Georgina Maria Van Mossevelde (°1909)
Bijdrage over de viering van Virginia Clara Van Puyenbroeck (°1911)
Bijdrage over de viering van Paula Van De Velde (°1913)
Bijdrage over de viering van Maria Roels (°1914)
Bijdrage over de viering van Paula Hoogewijs (°1914)
Bijdrage over de viering van Gabriëlle Verstraeten (°1915)
Bijdrage over de viering van Camiel Bracke (°1916)

 

 

Terug